Wasil westchnął głęboko i nalał sobie kolejny kieliszek brandy.
— Cóż mogę ci powiedzieć, Andrieju… Od śmierci Iona dziewczyna nie zaznała spokojnego dnia. Izydora pilnuje jej, żeby była zajęta. Zagania ją do pracy od rana do wieczora. A jeśli coś jej nie pasuje… to ty też wiesz.
Andriej zacisnął pięści na stole.
— I nikt nic nie powiedział?
— Po wiosce szeptano. Ale ludzie się boją. Izydora ma papier na dom, że Ion pożyczył pieniądze przed śmiercią. Jeśli dziewczyna odejdzie, kobieta zapowiada, że sprzeda wszystko i zostawi ją na drodze.
Andriej milczał przez chwilę.
Potem wstał.
— Wtedy pójdziemy otwarcie, a nie w tajemnicy.
Tego samego dnia poszedł do wiejskiego proboszcza, ojca Dumitru. Opowiedział mu wszystko. O troaca. O siniakach. O strachu w oczach dziewczyny.
Ksiądz słuchał w milczeniu.
— Jeśli to, co mówisz, jest prawdą, to jest to ciężki grzech. I wielka niesprawiedliwość.
— To coś więcej niż grzech — powiedział Andriej. — To kpina.
W następną niedzielę, po nabożeństwie, ksiądz mówił przed ludźmi o obowiązku nie przymykania oczu na cierpienie bliźniego. Nie wymienił nazwisk. Ale wszyscy wiedzieli.
Izydora wyszła z kościoła czerwona na twarzy, z zaciśniętymi ustami.
Tego samego popołudnia Andriej podszedł do jej bramy. Nie sam. Towarzyszyli mu ksiądz i dwóch innych mężczyzn z wioski.
Izydora uśmiechnęła się krzywo.
— Co to za zgromadzenie?
— Przyszliśmy porozmawiać — powiedział spokojnie ksiądz. — O dziewczynie.
Elena stała w drzwiach nieruchomo.
Andriej zrobił krok naprzód.
— Jeśli znów ją dorwiesz, nie będziemy już milczeć.
Isidora zaśmiała się krótko.
— Jest w moim domu. Robię, co chcę.
— Dom jest na nazwisko Iona — powiedział jeden z mężczyzn. — A dziewczyna jest dziedziczką. Długi można spłacić. Mamy świadków, że od lat pracuje bez wynagrodzenia.
Po raz pierwszy uśmiech Isidory zbladł.
Andriej wyjął płócienną torbę i położył ją na stole w szopie.
— To pieniądze zaoszczędzone na sprzedaży owiec. Wystarczająco dużo, żeby pokryć to, co mówiłeś, że jest długiem. Jeśli papier jest prawdziwy, zapłacimy. Jeśli nie… pójdziemy do sądu w Campeni.
Cisza.
Wioska zebrała się przy bramie. Ludzie patrzyli. Nie było już słychać szeptu. Było jasno.
Isidora zrozumiała, że nie ma się gdzie ukryć.
Wyjęła papier. Jej ręka drżała.
Ksiądz to przeczytał.
— To nie podpis Iona — powiedział powoli. — Został złożony po jego śmierci.
W tłumie rozległ się szmer.
Elena czuła, że nie może już oddychać.
Lata strachu zadrżały w jednej chwili.
Isidora zaczęła krzyczeć, oskarżać, przeklinać. Ale nikt już jej nie słuchał.
Tego samego wieczoru przyszedł żandarm i ją przesłuchał.
A Elena… po raz pierwszy od trzech lat spała, nie drżąc na żaden hałas.
Kilka tygodni później dom pozostał na jej nazwisko. Wieś pomogła jej naprawić płot, posprzątać podwórze, pobielić mury.
Andriej nie odszedł ze stadem.
Został.
Nie obiecał jej pałaców. Ani fortuny.
Tylko szacunek.
Pewnego jesiennego wieczoru, pod orzechem włoskim na podwórzu, Elena spojrzała na niego bez strachu.
— Dlaczego to dla mnie zrobiłeś?
Andriej uśmiechnął się po prostu.
— Bo nikt nie zasługuje na to, by żyć na kolanach.
W jej oczach nie było już wstydu. Ani strachu.
Była godność.
A wieś, która kiedyś odwracała wzrok, zrozumiała, że czasem wystarczy jedna osoba, by rozpalić odwagę we wszystkich innych.
A po dziewczynie, która jadła ze świńskiego koryta, pozostało tylko wspomnienie.
Elena odzyskała swoje imię.
I swoje życie.